Samkvæmt frétt BBC virðast „ítalskir“ tómatpúrrar sem seldir eru í ýmsum breskum matvöruverslunum innihalda tómata sem ræktaðir eru og tíndir í Kína með nauðungarvinnu.
Prófanir sem BBC World Service lét gera leiddu í ljós að alls 17 vörur, flestar undir eigin vörumerkjum sem seldar eru í breskum og þýskum smásölum, innihalda líklega kínverska tómata.
Sumar tegundir innihalda nafnið „ítalskt“, eins og „ítalskt tómatpúrra“ frá Tesco, en aðrar innihalda nafnið „ítalskt“, eins og tvöfalt þykkni frá Asda sem segir að það innihaldi „maukaða ítalskt ræktaða tómata“ og „Essential Tomato Purée“ frá Waitrose sem lýsir sér sem „ítalskt tómatpúrra“.
Matvöruverslanirnar sem BBC World Service prófaði vörurnar þeirra mótmæla þessum niðurstöðum.
Í Kína koma flestir tómatar frá Xinjiang-héraði, þar sem framleiðsla þeirra tengist nauðungarvinnu úígúra og annarra minnihlutahópa sem eru að mestu leyti múslimskir.
Sameinuðu þjóðirnar (SÞ) saka kínverska ríkið um pyntingar og misnotkun á þessum minnihlutahópum, sem Kína lítur á sem öryggisógn. Kína neitar því að það neyði fólk til að vinna í tómatiðnaðinum og segir að réttindi starfsmanna sinna séu vernduð með lögum. Samkvæmt BBC segir Kína að skýrsla SÞ sé byggð á „rangfærslum og lygum“.
Kína framleiðir um þriðjung af tómötum í heiminum, og norðvesturhluti Xinjiang er viðurkenndur sem kjörinn loftslagsstaður til að rækta uppskeruna. Hins vegar hefur Xinjiang einnig verið gagnrýnt af öllum heimshornum vegna tilkynninga um mannréttindabrot, þar á meðal fjöldahandtökur frá árinu 2017.
Samkvæmt mannréttindasamtökum hafa yfir milljón úígúrar verið í haldi í því sem Kína kallar „endurmenntunarbúðir“. Ásakanir hafa komið fram um að sumir fangar hafi verið beittir nauðungarvinnu, þar á meðal á tómatökrum í Xinjiang.
BBC ræddi nýlega við 14 einstaklinga sem sögðust hafa upplifað eða orðið vitni að nauðungarvinnu í tómatrækt á svæðinu undanfarin 16 ár. Einn fyrrverandi fangi, sem talaði undir dulnefni, hélt því fram að verkamenn hefðu þurft að uppfylla daglegar kvótar upp á 650 kg, en refsingar yrðu gerðar fyrir þá sem ekki gerðu það.
BBC sagði: „Það er erfitt að staðfesta þessar frásagnir, en þær eru samkvæmar og endurspegla sannanir í skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá árinu 2022, þar sem greint var frá pyntingum og nauðungarvinnu í fangabúðum í Xinjiang.“
Með því að safna saman flutningsgögnum frá öllum heimshornum uppgötvaði BBC hvernig flestir tómatar frá Xinjiang eru fluttir til Evrópu – með lestum í gegnum Kasakstan, Aserbaídsjan og til Georgíu, þaðan sem þeir eru sendir áfram til Ítalíu.
Sumir smásalar, eins og Tesco og Rewe, brugðust við með því að stöðva framboð eða taka vörurnar til baka, en aðrir, þar á meðal Waitrose, Morrisons og Edeka, véfengdu niðurstöðurnar og framkvæmdu sínar eigin prófanir, sem stangast á við fullyrðingarnar. Lidl staðfesti að kínverskir tómatar væru notaðir í vöru sem seld var stuttlega í Þýskalandi árið 2023 vegna framboðsvandamála.
Spurningar hafa vaknað um innkaupahætti Antonio Petti, stórs ítalsks tómatvinnslufyrirtækis. Flutningsgögn benda til þess að fyrirtækið hafi móttekið yfir 36 milljónir kg af tómatmauki frá Xinjiang Guannong og dótturfélögum þess á árunum 2020 til 2023. Xinjiang Guannong er stór birgir í Kína, sem framleiðir verulegan hluta af tómötum í heiminum.
Árið 2021 gerði ítalska herlögreglan húsleit í einni af verksmiðjum Petti-samsteypunnar vegna gruns um fjársvik – ítölsk fjölmiðlar greindu frá því að kínverskir og aðrir erlendir tómatar hefðu verið gefnir út sem ítalskir. Ári eftir húsleitina var málið gert upp utan dómstóla.
Í leynilegri heimsókn í verksmiðju Petti tók blaðamaður BBC upp myndskeið frá ágúst 2023 sem sýndi tunnur merktar með tómatmauk frá Xinjiang Guannong. Petti neitaði nýlegum kaupum frá Xinjiang Guannong og sagði að síðasta pöntun þeirra hefði verið frá 2020. Fyrirtækið viðurkenndi að hafa keypt tómatmauk frá Bazhou Red Fruit, sem hefur tengsl við Xinjiang Guannong, en sagði að það myndi hætta innflutningi á kínverskum tómatafurðum og auka eftirlit með framboðskeðjunni.
Talsmaður Petti sagði við BBC að fyrirtækið „stundaði ekki nauðungarvinnu. Rannsóknin leiddi þó í ljós að Bazhou Red Fruit deilir símanúmeri með Xinjiang Guannong og önnur sönnunargögn, þar á meðal greining á flutningsgögnum, benda til þess að Bazhou sé skelfélag þess.
Talsmaður Petti bætti við: „Í framtíðinni munum við ekki flytja inn tómatvörur frá Kína og munum auka eftirlit okkar með birgjum til að tryggja að mannréttindi og réttindi starfsmanna séu virt.“
Bandaríkin hafa innleitt strangari löggjöf til að banna allan útflutning frá Xinjiang, en Evrópa og Bretland hafa tekið mildari nálgun og heimilað fyrirtækjum að setja sjálfseftirlit til að tryggja að nauðungarvinna sé ekki notuð í framboðskeðjum.
Niðurstöðurnar undirstrika mikilvægi öflugra rekjanleikakerfa og áskoranirnar sem fylgja því að viðhalda gagnsæi í alþjóðlegum framboðskeðjum. Þar sem ESB hefur innleitt strangari reglur um nauðungarvinnu í framboðskeðjum gæti sjálfseftirlit Bretlands sætt aukinni gagnrýni.
Birtingartími: 5. nóvember 2025